Devlet, toprak bütünlüğüne bağlı olarak siyasal bakımdan örgütlenmiş millet veya milletler topluluğunun oluşturduğu tüzel varlıktır. Belirli bir coğrafi sınır içinde yaşayan insanların ortak çıkarlarını gözeterek kamu düzenini korumayı, yasaların yapılmasını, uygulanmasını ve yürütülmesini sağlayan hukuki ve siyasi bir organizasyondur. Egemenlik unsuru olarak devlet, bireylerin toplumsal sözleşme ya da tarihsel süreç sonucunda devrettiği yetkilerle sahip olduğu meşru güçle tanınır. Modern devletler ise vatandaşlarına güvenlik, eğitim, sağlık ve altyapı hizmetleri sunarak hem iç düzeni korur hem de uluslararası ilişkilerde toplumu temsil eder. Bu yazımızda devlet kavramına felsefi açıdan bakacağız…
DEVLET NEDEN VAR?
Devletin varlığı, bireylerin can ve mal güvenliğini sağlamak, temel hak ve özgürlükleri korumak, toplumsal düzeni tesis etmek ve eğitim, sağlık, altyapı gibi ortak ihtiyaçların karşılanmasını organize etmek için gereklidir. Anarşi ortamında güç sahibi olanlar çıkar çatışmalarını şiddetle çözerken, örgütlü bir otorite uyuşmazlıkları hukuk kuralları çerçevesinde barışçıl yollardan giderir ve kolektif kaynakları adil dağıtım ilkeleri doğrultusunda yönetir. Modern yaşamın karmaşık ihtiyaçlarını tek başına bireyler karşılayamaz; bu nedenle, devletin sunduğu güvenlik, hizmet ve temsil mekanizmaları, hem iç istikrarı hem de uluslararası arenadaki işbirliklerini mümkün kılar.
DEVLETİN VARLIK GEREKÇESİ
Devletin varlığı, bireylerin “doğa durumu”nda sahip olduğu sınırsız özgürlüklerin yol açtığı sürekli güvensizlik ve çatışmadan kaçınma arzusuna dayanır. İnsanlar, karşı karşıya kaldıkları kargaşa ve savaş ortamından kurtulmak için haklarını devrettiği bir otorite kurar ve böylece bir düzen ile güvenlik ortamı yaratır. Bu çerçevede devlet, bireylerin temel haklarının korunmasını ve toplumsal barışın sürdürülmesini sağlayan zorunlu bir araçtır.
THOMAS HOBBES’A GÖRE DEVLET
Hobbes’e göre “doğa durumu”, mutlak özgürlüğün hüküm sürdüğü, insanların birbirine rakip olduğu sürekli bir savaş halidir. Bu ortamda bireyler, yaşamlarını sürdürebilmek için güvenlik arayışına yönelir ve tüm haklarını “Leviathan” adlı bir egemene devrederek bir topluluk (commonwealth) oluşturur. Devlet, bireylere savaş halinden çıkma ve yaşam güvenliğini sağlama işleviyle anlam kazanır; aksi halde sözleşme kendiliğinden geçersizleşir.
JOHN LOCKE’A GÖRE DEVLET
Locke’a göre “doğa durumu”nda insanlar akıl ve vicdan ilkesiyle hareket eden, eşit ve özgür varlıklardır. Fakat bu durum, kişilerarası hak ihlallerini ve belirsiz yargıya sebep olabilir; bu nedenle insanlar, haklarını korumak için rızaya dayalı bir toplumsal sözleşme yapar. Devletin birincil amacı, yaşam, özgürlük ve mülkiyet hakkının korunmasıdır. Egemenlik, halkın iznine dayanır ve egemenlik yetkisi kötüye kullanılırsa halk sözleşmeyi fesih hakkına sahiptir.
JEAN‐JACQUES ROUSSEAU’YA GÖRE DEVLET
Rousseau’ya göre insan, doğada özgür ve eşit bir varlıktır; ancak mülkiyetin ortaya çıkışı eşitsizliği beraberinde getirmiştir. “Genel İrade” (volonté générale) kavramıyla Rousseau, bireysel çıkarların üstünde ortak iyiliğin belirlenmesini savunur. Devlet, genel iradeyi somutlaştırır ve özgürlüğün gerçekleştiği alanı temsil eder; çünkü birey, yasaları kendi koyduğu toplumda hem hakim hem de tabiidir.
Fransız Devrimi
MODERN DEVLETİN TEMELLERİ NE ZAMAN ATILDI?
Modern devletin temelleri, Orta Çağ’ın sonlarında feodalitenin çözülmeye başladığı ve kilisenin etkisinin kırıldığı 15. ve 16. yüzyıllarda Avrupa’da atılmıştır. Bu dönemde Niccolò Machiavelli’nin tanrısallıktan arınmış laik siyasal kurgusu, Jean Bodin’in egemenlik kavramını tanımlaması ve Thomas Hobbes’un 17. yüzyılda geliştirdiği toplum sözleşmesi teorisi, devlet iktidarını toplumsal temeller üzerine taşıyarak modern düşüncenin ilk adımlarını oluşturdu; John Locke’un iktidarın sınırlandırılmasını savunması ve Jean-Jacques Rousseau’nun halk egemenliği anlayışı da bu temelleri güçlendirdi. 1789 Fransız Devrimi ise mutlak monarşilerin hâkimiyetiyle sürdürülen “birinci aşama”yı tamamlayıp ulus-devlet yapısının evrimini başlatan “ikinci aşama”yı tetiklemiştir.
